Tagarchief: rotterdamse bankvereniging

ESKAF – ajourtegels

ca. 1920/24

geglazuurde keramiek, diverse afmetingen

Voor de N.V. Eerste Steenwijker Kunstaardewerk Fabriek “ESKAF” ontwierp Krop veel modellen. De kwantitatieve inbreng van Krop voor ESKAF is groot te noemen. Deze bestond uit ontwerpen van een vijftigtal modellen (ESKAF-nummers 100 t/m 150) voor vazen, dekselpotten, schalen, bekers en kleinplastiek en bouwkeramiek. Tot deze laatste categorie behoren de ajourtegels of opengewerkte tegels. De tegels zijn uitgevoerd in grès, en dicht gesinterd (voor weersbestendigheid) en bedekt met een transparante halfmat/half glanzende glazuur. Ook bestaan er uitvoeringen in bruine glansglazuur en in turkoois. De meeste zijn rechthoekig (20 bij 30 cm) en werden in een mal met opengewerkte vorm gegoten of gedrukt. Vaak is er een mens of dier (raaf, vos, gazelle) of een faun op afgebeeld, omgeven door florale elementen. Ook werden deze tegels afgewisseld met soortgelijke tegels zonder voorstelling. Deze tegels werden o.a. toegepast in de grote hal van de Rotterdamse Bankvereniging in Den Haag (B45) en aan de Berlage Scholengemeenschap (B33 en B42) in Amsterdam.

bron: Hildo Krop en zijn ontwerpen voor de ESKAF, Wim Spitzen/Antoine Verschuuren – ICK, 2009

B 17 – Bovenlichtversieringen huisdeuren Tuindorp ‘Vreewijk’ – Rotterdam

Dreef 99 – 121 onevennummers,
Melkpad 15 t/m 33 onevennummers,
Melkpad 39 en 41,
Weipad 13 en 15, Rotterdam

1918

gehurkte gekroonde figuur - foto: loek van vlerken 15.08.2013
fruit- en bloemmotieven - foto: museumwoning vreewijk 2016
zonnebloemen - foto: archief hildo krop museum
klokbloemen - foto: archief hildo krop museum
fruit- en bloemmotieven - foto: museumwoning vreewijk - 2018
papegaai - foto: museumwoning vreewijk - 2018
zonmotief - foto: museumwoning vreewijk 2016
waaiermotief - foto: museumwoning vreewijk 2016
gehurkte gekroonde figuur - foto: loek van vlerken 15.08.2013 dreef 105, vreewijk - foto: loek van vlerken 15.08.2013voorstelling:
. fruit- en bloemmotieven
. gehurkte gekroonde figuur
. papegaai
. palmetvormig zonmotief

gepolychromeerd hout, 31 cm

Architect: M.J. Granpré Molière
gehurkte gekroonde figuur - foto: lagerweij-polak
“Gekroonde figuur” nog in onbeschadigde staat 

Aan het begin van de 20e eeuw waren de woonomstandigheden van de Nederlandse arbeidsbevolking vaak erbarmelijk, niet alleen op het platteland maar vooral ook in de steden. De steden waren volledig uit hun voegen gegroeid door de trek van arbeiders naar de grote steden op zoek naar werk. De zogenaamde revolutiebouw, de 19e-eeuwse gordels die rondom de centra ontstonden, konden de nood niet lenigen. Integendeel, vaak waren dit benauwde rug-aan-rug woningen van slechte kwaliteit, met nauwelijks sanitaire voorzieningen en smalle trappen. Aan deze misstanden moest de Woningwet van 1901 een einde maken. In Rotterdam was het de directeur van de Rotterdamsche Bankvereeniging, K.P. van der Mandele, die in 1913 het initiatief nam om deze misstanden te lijf te gaan, door de N.V. Eerste Rotterdamsch Tuindorp in het leven te roepen. Het doel van deze N.V. was “het stichten en exploiteren van een of meer tuindorpen, bijzonderlijk ten behoeve van de minder gegoede bevolkingsklasse”. Het eerste resultaat was Tuindorp Vreewijk, geen tuindorp dat aan een bedrijf was gekoppeld, maar een tuinwijk die onderdeel was van de stadsuitbreiding in Rotterdam-Zuid. Behalve arbeiders gingen er ook veel kantoorbedienden, ambtenaren en onderwijzers in Vreewijk wonen. De huurders werden geselecteerd op factoren als werkkracht, een goed gezinsleven, werkgeschiktheid en het bezit van kinderen; kortom modelgezinnen. De socialistische SDAP was sterk vertegenwoordigd. De woningen in Vreewijk waren uiterst eenvoudig van opzet, maar de eengezinswoningen met tuintje vormden wel een verbetering ten opzichte van de alkoofwoningen in de rest van de stad.
Een groot deel van de huizen werd ontworpen door Granpré Molière. Op het gebied van de woningbouw was het experiment van deze architect in Vreewijk opmerkelijk. Hij wilde namelijk de bewoners nauw betrekken bij de versiering van hun woning en hen stimuleren zelf de bovenlichten van hun deuren te vervaardigen met traditionele motieven uit de volkskunst. Er moest echter wel een eenheid ontstaan. Om te voorkomen dat de woningen met de meest vreemde versieringen werden uitgedost, vroeg hij Hildo Krop in 1918 een aantal reliëfs als voorbeeld te ontwerpen. Krop sneed zes, 30 cm hoge reliëfs uit hout, met voorstellingen van o.a. een gekroond figuur, papagaai, bloemen en vruchten en polychromeerde ze. Maar geen enkele bewoner werd hierdoor aangespoord om ook een verfraaiing aan de woning te vervaardigen. Krop probeerde het nog eens, nu met een eenvoudig motief; een zon met stralenkrans en een waaiervormig reliëf. Deze versieringen werden niet gepolychromeerd maar eenvoudig wit geschilderd. Maar ook deze keer kwam er van de bewoners geen enkel respons, zodat uiteindelijk alleen de voorbeelden van Krop een aantal woningen sierden. In de loop der jaren zijn de meeste van deze ‘Krop-reliëfs’ verloren gegaan. Er was nog slechts één gehurkte gekroonde figuur van Krop aanwezig (Dreef 105). Overigens in zeer slechte conditie. Van de wit geschilderde bovenlichtversieringen bestaan nog twee figuren één met zonmotief (Heggepad 14) en één met waaiervormig motief (Reigerpad). Van dit laatste motief wordt niet gesproken in de oeuvrecatalogus van Lagerweij-Polak, maar aangenomen mag worden dat deze ook van de hand van Krop is.

In 2016 werden twee ornamenten met de voorstellingen fruit- en bloemmotieven herontdekt. De ornamenten zijn in bezit van een particulier. Een exemplaar heeft een plaats gekregen in de museumwoning van Museum Vreewijk, Lede 40.
In 2018 werden foto’s van de papegaai en verschillende bloemmotieven gevonden.

De woningen van Vreewijk zijn in 2019/2020 gerenoveerd waarbij het de bedoeling was dat de nog bestaande ornamenten en replica’s gebruikt zouden worden voor herplaatsing boven de deuren. Helaas zijn er slechts een tiental replica’s geplaatst, uitsluitend van de monochrome bovenlichtversiering.

bronnen:
architectuurinrotterdam.nl
Vreewijk Museum, Jan Haak
Netty van der Ende, Tuindorp Vreewijk

B 45 – Bankgebouw Rotterdamse Bankvereniging – Den Haag

Kneuterdijk 8, Den Haag

1924


exterieur:
a. sluitsteen
Staande man, omringd door figuren met emblemen van land- en bosbouw en industrie, handel en wetenschap

Würtembergse travertin, 180 cm

stuurman - foto: loek van vlerken 01.06.2011 man met bundel pijlen - foto: loek van vlerken 01.06.2011 twee slangen - foto: loek van vlerken 01.06.2011 man met tandwiel - foto: loek van vlerken 01.06.2011
stuurman, man met pijlen, twee slangen, man en tandwiel

zittende vrouw - foto: loek van vlerken 01.06.2011 sjouwer met fruit - foto: loek van vlerken 01.06.2011 schip met vogels - foto: loek van vlerken 01.06.2011 man met plant - foto: loek van vlerken 01.06.2011
vrouw met fruit, fruit sjouwende man, schip en vogels, lopende man met fruit

druiventrossen - foto: loek van vlerken 01.06.2011 wolf met druiventrossen - foto: loek van vlerken 01.06.2011 gevel - foto: loek van vlerken 01.06.2011
druivenstam met trossen, vos en druivenstam, fragment gevel

mercuriushoed en staf - vrouw met plant - man met plant - foto: loek van vlerken 05.12.2015
mercuriushoed en staf, vrouw met plant, man met plant


paard en masker-versie 1, paard en masker-versie 2, mercuriushoed en staf


man met driehoek en arend, vrouw met slang

paard met masker - mercuriushoed met staf - foto: loek van vlerken 05.12.2015
paard en masker-versie 1, mercuriushoed en staf

gevel - foto: loek van vlerken 01.06.2011

b. gevelstenen

Würtembergse travertin, 70/48 cm

ajourtegels in de hal – foto (ca. 1924): Art & Heritage, Amstelveen

interieur:
c. ajourtegels
donkerbruine grès (ESKAF), 28 cm
bruin geglazuurde ajourtegels (ESKAF), 30 cm
Het hele interieur is verloren gegaan bij de verbouwing in 1965-67

architect: H.F. Mertens

Hildo Krop probeerde in zijn beeldhouwwerken de identiteit van het gebouw duidelijk te maken door motieven te kiezen die verband hebben met wat er zich in het gebouw afspeelt. Bij dit bankgebouw plaatst hij boven de ingang een sluitsteen, waarop een man te zien is met half opgeven armen en de handpalmen naar buiten gekeerd. Deze open handen laten zien dat de bank eerlijk is en nooit het vertrouwen van de klanten beschaamt. De figuren rondom de man dragen attributen van de land- en bosbouw, de industrie, handel en wetenschappen. Zij kunnen hun werk goed doen dankzij de goede financiering van de bank. De vele steentjes aan de gevel zijn wat meer anekdotisch. We zien onder meer maskerkoppen in combinatie met een paardje, druiventrossen, mannen met fruit en vrouwen met bloemen. Ook zijn er stenen met symbolische verwijzingen zoals de Mercuriushoed en –staf naar de handel en de man met een tandrad naar arbeid en industrie.

Binnen in het gebouw, met name inde hal, was ook werk van Krop te vinden. De enige foto die bekend is van het oorspronkelijke interieur, laat achter de klok vaag de ajourtegels (grès?) zien. Waarschijnlijk zaten onder de klantenbalie de bruine geglazuurde tegels.

Het  Hildo Krop Museum in Steenwijk bezit enkele gipsen voorstudies (51 cm) van deze gevelversieringen:
gips studies - foto: loek van vlerken 07.05.2018

oorspronkelijke ingang – foto: archief Hildo Krop Museum, Steenwijk

gipsen model van het reliëf boven de ingang- foto: archief Hildo Krop Museum, Steenwijk

bron: Een hechte verbintenis, Botine Koopmans, 2011
met dank aan Bart van Lienden