Tsjechië

astronomische klok Praag mei 2017
Het Oude-Stadsplein vormt het hart van Praag. In het midden zie je de astronomische klok ‘Ostroj’, die niet alleen de tijd maar ook de dagen, sterrentijd en stand van de maan weergeeft.

Een terloopse opmerking van vader heeft zich in mijn geheugen gehaakt. Ik herinner me ook nog het jaar. Het is 1985 en ik luister nog niet zo gespitst naar zijn oorlogsherinneringen. Soms stel ik concrete vragen, maar dan krijg ik algemene antwoorden en echt doorvragen durf ik niet. Weer die ongemakkelijkheid die doortrekt in mijn haarvaten en die ik liever ontloop tijdens mijn maandelijkse bezoek vanuit Amsterdam. En dit betreft nota bene toeristische informatie. Ik kan me gewoon ook niet voorstellen dat een soldaat in oorlogstijd bezienswaardigheden gaat bekijken. Ik kondig aan dat ik een paar dagen naar Praag ga met vriend en antiquair Harry. Hij gaat antieke houtkachels inkopen en ik ga kunstmusea bezoeken. Ik ben dol op de schilder Gustav Klimt. En daarvoor moet ik naar de Narodni Galerie. Vader drukt me op het hart om ook te gaan kijken naar de astronomische klok op het Oude-Stadsplein. Dat is zo’n spektakel. Ik nam zijn opmerking niet serieus en in mijn huidige herinnering heb ik de klok toen ook niet gezien (al bewijst mijn fotoalbum uit 1985 wel degelijk dat ik de klok zag). Het was ook zo’n opmerking van een ouder, waarop ik niet zat te wachten. Ik had zijn advies niet nodig. Ik zou het zelf wel uitzoeken.

memento mori - foto: Praag laat je niet los-Rindert Brouwer,2001Nu staat zijn opmerking in een ander licht. Mijn passie om zijn spoor te gaan volgen, is dan ook jaren na zijn dood ontstaan. Om precies te zijn, na het overlijden van mijn moeder in 2007, die in vaders laatste levensjaren als een leeuwin waakte over zijn gemoedstoestand.                                                                                                  Op dinsdagmorgen 16 mei 2017 sta ik naast een stel uit Frankrijk, voor het Oude Raadhuis (Stará Radnice) op het met toeristen bepakte Oude-Stadsplein.  Allen kijken we verwachtingsvol naar het astronomisch uurwerk op de 70 meter hoge toren van het Raadhuis. Elk uur verschijnen voor twee vensters boven het oude uurwerk beelden van houten poppen, die de twaalf apostelen voorstellen. De voorstelling wordt ingeleid met een doodsfiguur (memento mori) die aan een bel trekt en de zandloper – symbool van de tijd die voorbij gaat – omdraait. Een haan kraait in het raam erboven. De voorstelling duurt minder dan een minuut, maar is, en ik denk aan vader, geladen met symboliek. Het memento mori – gedenk te sterven – lijkt me voor een soldaat dicht op de huid te zitten. Zeker in 1943 toen aan het Oostfront al zoveel soldaten waren gesneuveld. Ik weet niet met welk vervoer hij in 1943 in Praag was aangekomen en hoe lang hij daar verbleef.

 

Ik wilde in Stikowitz de kazerne gaan bezoeken waar hij was gelegerd.  Ik kon de plaats op google maps echter niet vinden en heb contact opgenomen met de afdeling Bijzondere Collecties van de UVA, waar een grote verzameling kaarten en atlassen wordt beheerd. Mijn vraag was of deze plaats op een landkaart uit de Tweede Wereldoorlog te vinden was. De naam was terug te vinden in een Duitstalige topografische studie uit 1836. Ik ontving een scan van de pagina en een verwijzing naar een Wikipedia-lemma in het Tsjechisch waarop een website werd vermeld met historische informatie. In 1946 werden drie buurtschappen Tikovice, Ořechova en Ořechovicek samengevoegd tot de gemeente Ořechov .informatiezuil Orechov

Mijn volgende vraag betrof de exacte locatie van de kazerne waarin hij verbleef. Daarvoor nam ik contact op met het Army Park in Ořechov. Op mijn persoonlijke uitgebreide in het Engels geschreven email, waarin ik toelichtte waar ik op zoek naar was, kreeg ik een kort antwoord in het Tsjechisch. Dankzij google translate kon ik het bericht globaal vertalen en eruit opmaken dat deze organisatie was opgericht na de Tweede Wereldoorlog en dat het niet aan hen was om in deze regio de diepere geschiedenissen op te lossen uit de Tweede Wereldoorlog. Foto’s en archieven waren er ook niet. Desalniettemin was ik van harte uitgenodigd voor het Army Park Fest dat op zaterdag 20 mei zou plaatsvinden en waarvan ik de updates op facebook kon volgen. Echter, op de website vond ik ook een aankondiging van een eerder evenement  dat wel degelijk te maken had met de Tweede Wereldoorlog. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en ik besloot het evenement in het Army Park te gaan bezoeken. Toch bevreemdde me het wel dat zijn reactie in het Tsjechisch was en ik had het gevoel dat er meer achter stak. Was het een kwestie van niet kunnen of niet willen of was het beide? Ik maakte een afspraak bij het Tsjechisch verkeersbureau en kwam, dankzij, een Tsjechische stagiair meer te weten over de houding van de Tsjechen ten aanzien van hun oorlogsgeschiedenissen. Over de Tweede Wereldoorlog wordt op persoonlijk vlak niet gepraat, omdat het ingewikkeld ligt. Dat betreft vooral de teruggave van Sudetenland aan Tsjechië en de rol van de Tsjechen met betrekking tot de Duitse bevolking die daar woonde. Alle aandacht gaat ook uit naar de geschiedenis van het communistische tijdperk dat voor de generatie die net na de oorlog werd geboren, nog heel dichtbij ligt. Het lijkt er ook op dat het  Army Park, dat gevestigd is op een plek waar in de week van 24 tot 27 april 1945 de hevigste tankgevechten van de hele oorlog in Moravië plaatsvonden, nog in de cultuur van het communistische gedachtegoed leeft. Het is bovendien een particuliere organisatie waar naast rondleidingen door de bunkers, historische shows, bar, legerwinkel, ook andere recreatieve activiteiten plaatsvinden zoals paintball en off-road squads.

army park muzeum

Armyfest Orechov

Op zaterdag 20 mei is het dan zover. Ik vertel mijn Airbnb gastvrouw in Brno enigszins besmuikt dat ik deze dag naar een militair Army  Fest in het dorpje Ořechov zal gaan. Militarisme staat ver van mijn bed en dit lijkt me een lokaal evenement waar een toerist niets te zoeken heeft. Maar ik wil mijn vader beter leren begrijpen; voor hem was militair worden een droom en ik volg zijn spoor. Mijn reispartner is blij dat hij bij de huur van ons autootje ook besloten heeft er een GPS bij te huren. Ook al is het adres ingetoetst, toch lukt het niet om precies uit te komen bij de ingang van het Army Park. We doorkruisen meerdere keren te voet het dorp en zijn blij als we in een sportclub een beheerder aantreffen die vanuit het raam wijst naar het bord om de hoek. We rijden het dorp uit en komen uit bij een weiland waar we moeten parkeren. Het is al een drukte van belang; een groot aantal families stroomt toe, zowel lopend als met de auto. Een oudere man in een uniform met een band om de arm met het teken militaire politie, wijst ons op een parkeerplek. We lopen naar de ingang van het terrein dat ligt te midden van een stel half ingegraven bunkers. Het laat zich aanzien als een heel groot terrein. Het staat er vol met eettentjes en stands beladen met oorlogsspullen; speldjes, aanstekers, jassen, schoenen, broeken, revolvers, geweren, stenguns en ga zo maar door. Mijn partner vindt er dezelfde SS-dolk die zijn vader in 1947 na zijn dienst in de UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) als souvenir mee naar huis bracht. Als we doorlopen komen we terecht op een terrein waar je kunt leren schieten, tijgeren, hek klimmen, in touwen klimmen, enzovoorts. We vervolgen onze terreinverkenning en opeens lopen we midden in een zogeheten re-enactment-scène en zijn we toeschouwer van een gesprek tussen een vrouwelijke Russische soldaat met haar baret elegant over één oor getrokken en haar mantel zwierig om zich heen gedrapeerd en een SS-officier in gala-uniform. Het naspelen van historische gebeurtenissen is in de jaren zestig vanuit de VS naar Europa over komen waaien en heel populair geworden. Even verderop krijgen we uitleg van een aantal rode-kruiszusters over het verbinden van wonden. Uit de daarnaast gelegen nagebouwde SS-Urbau-Kaserne klinkt marsmuziek. We lopen verder en zien opeens vanuit een zijpad een tank aan komen scheuren. De tank is beladen met een groep mensen met daartussen kleine kinderen. Mijn eerste reactie is “Jeetje wat is dit gevaarlijk”! En waar is dit nu voor nodig. Oké dit evenement is ook gewoon een familiedag waar mensen zich ontspannen en zich vermaken. Maar ik heb moeite met deze voorstelling, alsof oorlog folklore of recreatie is. Als historicus zet ik ook mijn vraagtekens bij Re-enactment.  Een historische gebeurtenis, wordt meestal op de plaats waar deze oorspronkelijk plaatsvond, uitgebeeld door deelnemers in historisch kostuum. En de uitvoeringen zijn behalve educatief vaak ook recreatief bedoeld,  maar waarom is al dat opleuken en dat circus toch nodig? Al realiseer ik me uiteraard ook dat mijn persoonlijke gevoel blijft overheersen. Ik heb gewoon niets met dat militaire gedoe. Daarbij moet ik wel mijn historisch besef laten werken en beseffen dat ik ben opgegroeid in een totale andere tijdgeest. Mijn generatie, die opgroeide in de jaren zestig en zeventig, leefde in  de sfeer van nooit meer oorlog. Voor vader, geboren in 1912, waren de maatschappelijke omstandigheden en de wereldorde van een totaal andere orde van grootte. Wat zou hij hiervan gevonden hebben? Mijn zus vertelde me laatst hoe zij zich herinnert dat vader veel hield van militaire parades en dat hij na zijn pensionering nog een keer naar de militaire taptoe in Breda is gegaan. “Een unieke muzikale show rond militaire muziek, entertainment, folklore, reflectie, historische acts, spectaculaire demonstraties”, aldus de site van Taptoe Breda. En opeens deze scherpe herinnering;  ik ben weer dat lagere schoolkind en ik loop samen met vader van ons huis, twee huizen verderop, naar de boerderij waar hij als arbeider, zeven dagen per week werkt. Ik doe vader na. We lopen in snelle ritmische pas, schouders naar achteren, knieën goed opgetrokken. Het was altijd zo fijn iets te doen met een vader die verder altijd aan het werk was. Momenten als deze, waren me zeer dierbaar. Ik heb nog een doel in het Army Park, ik wil David nu ook persoonlijk ontmoeten, puur uit nieuwsgierigheid. Hoe krijg ik dat voor elkaar op dit terrein met honderden mensen die alleen maar Tsjechisch spreken? Toeval en logica helpen me een handje. Bij een grote biertent worden gesprekjes met het publiek gevoerd. Daar zie ik een man met een portofoon zitten. Dat is in ieder geval iemand van de organisatie, zo is mijn redenatie. Ik stap op hem af en vraag “David?” Hij kijkt me niet begrijpend aan. Ik laat hem op mijn telefoon de email zien. Eerst lijkt hij het niet te herinneren, maar dan knikt hij met een Oh ja-gebaar. We drukken elkaar de hand en ik zeg “fascinating” en hij knikt. We hebben elkaar verder niets te zeggen. Dit spoor is klaar.

monument Orechov

In het Wikipedia-lemma lees ik dat het Rode Leger, in de voorbereiding op de bevrijding van Brno, in de week van 18 tot 24 april 1945 in het huidige dorp Ořechov zware gevechten leverde met de Duitsers. In de tankoorlog werd het dorp waar ruim 2000 mensen woonden vrijwel in puin gelegd werd en aan beide zijden van de troepen 34 tanks en gepantserde voertuigen vernietigd. Vanuit het perspectief van de Russische overwinning – mijn kanttekening bij Wikipedia – wordt gemeld dat deze laatste aanval van de Kozakken van groot historisch belang is en voor altijd opgenomen zal worden in de geschiedenis van de gevoerde oorlogen. Op de plek waar de zwaarste gevechten plaatsvonden is een militaire begraafplaats ingericht, waar 1452 soldaten en officieren van het Rode Leger zijn begraven. Naast de begraafplaats staat een zeer indrukwekkend monument. Het standbeeld van moeder en kind verbeeldt het symbool voor vrede. Op de achtergrond staan 9 vergulde staven van 5 meter hoog en het 20 ton betonnen brugdeel en de pylonen vertegenwoordigen onbekende helden.  Het Vredes Monument voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog werd gemaakt door Sylva Lacinová en J. Starik en werd  in 1977 onthuld.

Legermuseum Praag

Ik stuurde ook een email naar de bibliotheek van het Tsjechisch militair historisch instituut in Praag dat is ondergebracht bij het legermuseum (http://www.vhu.cz/).  Ik vroeg of er  archieven / boeken/ foto’s waren  van militaire kazernes die werden gebruikt door de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog in Tsjechoslowakije en of ik deze bronnen kon raadplegen tijdens mijn bezoek aan het legermuseum op 17 mei 2017. Het antwoord liet drie weken op zich wachten. Vlak voor mijn vertrek kwam er dan toch bericht. De twee boeken die ik kon gebruiken waren opgeslagen in een magazijn elders en niet op tijd in de bibliotheek. Jammer, maar de boeken zijn te lenen via de Universiteitsbibliotheek in Amsterdam en de tweede verdieping van het museum, met een permanente expositie gewijd aan het interbellum en de Tweede Wereldoorlog, bevatte zeer veel objecten, documentatie en informatie over de voorgeschiedenis en het verloop van de Tweede Wereldoorlog in Tsjechoslowakije.

 

Spilberk - representative barracs of Wehrmacht

burcht Spilberk mei 2017

Tot mijn verrassing ontving ik,  toen ik al in Brno was,  het resultaat van het onderzoek in de database naar foto’s van kazernes. Ik bezocht Burcht Spilberk waar in de Tweede Wereldoorlog een gevangenis van de Wehrmacht was. Na de Duitse bezetting van Tsjechoslowakije in 1940 werd de stad opnieuw Brünn en als zodanig de hoofdstad van het landsdeel Moravië in het zogenaamde Protectoraat Bohemen en Moravië.

Kazerne Brno Sumavskástrasse jaren dertig

Kazerne Sumavskastrasse mei 2017

Met de historische foto van de kazerne in de straat Šumavská in de wijk Královo Pole, Brno op mijn telefoonscherm, gingen we  zondag 21 mei op zoek naar het gebouw. We vroegen ons af of het gebouw überhaupt nog zou bestaan. We liepen de Šumavská straat helemaal uit, sloegen de hoek om en  herkenden het gebouw op de foto. Dit alleen al was een sensatie. Er was verder geen leven in het gebouw te bekennen en het hek zat dicht, totdat mijn partner zijn telefoon onder het hek door stak om een foto van de binnenplaats te maken.  Opeens was er een reactie. Het hek zwaaide open en we stonden oog in oog met een militair. Enigszins overrompeld deden we ons verhaal aan Jakob, een dienstplichtig militair die ons vertelde dat deze kazerne, waarvan de gebouwen doorlopen in de Šumavská straat, dateert uit het begin van de negentiende eeuw en altijd in gebruik is geweest als kazerne. Anno 2017 zetelt hier ook de nationale opleiding van het Tsjechische ministerie van Defensie. Het is mogelijk dat mijn vader in dit gebouw is geweest. Ik heb echter geen bronnen die dit kunnen bevestigen.

Uiteindelijk blijkt mijn gevolgde spoor niet te kloppen. Ik zocht naar kazernes, maar soldaten werden niet altijd in bestaande kazernes ondergebracht. Historicus Cees Kleyn, die sinds 2010 het Nederlands vrijwilligerslegioen heeft bestudeerd, wijst me op een website  met historische beelden, die verwijst naar het gehucht Stiechowitz, ca. 40 kilometer ten zuiden van Praag, gelegen aan de Moldau.

 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd een gebied ontruimd en bewoners uit dorpen geëvacueerd. Daar werd een training terrein voor de SS ingericht met een opleiding voor pioniers.