Ewout Kieft. Het verboden boek

Het verboden boek
Ewout Kieft, Het verboden boek. Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme(Atlas Contact 2017)

Net als zoveel andere vragen heb ik nooit aan mijn vader gevraagd of hij Mein Kampf had gelezen. Of wat hij van Hitlers uitspraken en politieke visie vond. Hij heeft ooit aan zijn halfbroer verteld dat hij één keer Hitler van dichtbij heeft gezien. Hij was diep onder de indruk van zijn voorkomen en zijn charisma. Hij schaarde zich bij de miljoenen Europese burgers die zich aangetrokken voelden tot het nationaalsocialisme. Zij werden meegenomen door Hitlers opzwepende teksten en door zijn uitspraken die hij als zeer overtuigend redenaar opvoerde als wapen. Het staat vast dat vader kennis heeft genomen van teksten uit Mein Kampf. Er werd veelvuldig uit geciteerd en het werd gebruikt bij nationaal-socialistische vormingsbijeenkomsten. Hij kreeg in 1942 zijn opleiding in Ausbildungslager Sennheim in de Elsas.

Ausbildungslager Sennheim in de Elzas
Nederlandse leden van de Waffen SS verdiepen zich in het woord van de Führer tijdens hun opleiding in Ausbildungslager Sennheim in de Elzas.
Bron: Gerard Groeneveld. Het boek is nooit thuis. In: De Parelduiker. Jaargang 4 (1999)

Ik denk dat ik, buiten de historische context van die tijd, me de aantrekkingskracht moeilijk kan voorstellen. Ik zoek toch een weg om dit gevoel, deze ervaring, te begrijpen.

In 2016 is in de media de vraag weer actueel of de boodschap van Mein Kampf politiek gevaarlijk is. Dit naar aanleiding van het vrijkomen, na 70 jaar, van de auteursrechten van Mein Kampf waarin de antisemitisch beginselverklaring centraal staat.

Het Berlijnse collectief Rimini Protokoll maakt documentair theater dat gebaseerd is op research. Ze werken niet met acteurs, maar met goed ingevoerde amateurs. Mensen die zelf verhalen vertellen over wat ze hebben meegemaakt.  Van 7 t/m 19 februari 2017 traden ze op in de Stadsschouwburg in het kader van het festival Brandstichter. Op woensdag 8 februari zag ik met mijn vriendin de voorstelling Adolf Hitler, Mein Kampf, Band 1&2. In de voorstelling gaat het erover wat de gevolgen zouden zijn van het vrijkomen van de auteursrechten van Mein Kampf. Zes mensen worden ten tonele gevoerd die een persoonlijke of professionele relatie met het boek hebben. De vraag wordt niet beantwoord of het boek in deze tijd politieke invloed kan hebben en hoe gevaarlijk dat kan zijn.

Redacteur Herien Wensink van NRC vindt dit een gemiste kans: “de Holocaust wordt opzichtig gemeden, woordelijke verwantschap met hedendaagse racistische propaganda of de verontrustende populariteit van het boek in de Arabische wereld worden enkel feitelijk, droog, geconstateerd”. (bron: NRC 6 februari 2017. C4)

Voorafgaand aan de voorstelling, vond in de Stadsschouwburg een openbaar gesprek plaats over de achtergronden van het toneelstuk met Riminilid Helgard Haug, moderator Joost Ramaer van de Groene en schrijver en historicus Ewoud Kieft, werkzaam bij het NIOD. Hij had net de laatste hand gelegd aan Het verboden boek. Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme.(Atlas Contact 2017). Hij gaf commentaar op de geannoteerde wetenschappelijke uitgave van Mein Kampf die het Institut für Zeitgeschichte in München had uitgebracht. Daarin hebben ze op rationele wijze beargumenteerd wat niet klopt aan Mein Kampf. Volgens Kieft hebben ze een kans gemist. Wat ze uitdrukkelijk niet doen is begrijpelijk maken waarom het boek en het nationaalsocialisme desondanks voor miljoenen Duitsers en Europeanen aantrekkelijk konden zijn. Uitgerekend daarvan zouden we wat kunnen leren, zeker in onze tijd van steeds meer opkomende, feitenvrij populisme. In het gesprek werd ook ingegaan op het feit dat Mein Kampf in India 33 herdrukken had beleefd en dat het gebruikt werd als managementsliteratuur. De waarschuwing van Kieft deed bij mij een bel rinkelen. Op maandag 6 februari keek ik naar regisseur Paul Verhoeven in DWDD die Donald Trump met zijn “America First” als een soort tweede Hitler betitelde, omdat hij zijn tegenstanders weg wilde werken en de wetgevende macht wilde uitschakelen.

Kieft drukt je in zijn boeiende Het verboden boek met de neus op de feiten. Hij laat zien hoe Hitler in Mein Kampf  openlijk en schaamteloos gebruik maakte van propaganda-strategiëen. Succes was de enige maatstaf om te beoordelen of propaganda juist was. Frapperend vind ik de passage die Kieft kiest uit Mein Kampf , waarin Hitler het nationaalsocialisme vergelijkt met een religieuze beweging.

“’het geloof is moeilijker te vernietigen dan het weten, liefde is standvastiger dan eerbied, haat is sterker dan wrevel, en het was altijd de bezieling van een fanatisme, soms de zweep van de hysterie, welke de geweldige omwentelingen dezer aarde deed ontstaan, en zoo goed als nooit een, door de geheele massa, gedeeld, wetenschappelijk inzicht”’ (Kieft, p. 130). Kieft laat ook duidelijk aan de hand van citaten uit Mein Kampf zien dat Hitlers boodschap één van hoop was en tegelijkertijd één van racistische haat.

Als dochter van een vader met deze geschiedenis kan ik me alleen maar scharen achter de oproep van Kieft om Mein Kampf te zien als een boek waarvan we kunnen leren en wat we beseffen als we zeggen “dat nooit weer”. Ik stel mezelf de opdracht bezig te zijn met het in stand houden van vrijheid, democratie en de rechtstaat.